Modern Metinlerde Yunan Mitleri-1

Eylül Sümbül

Pazar, 22 Haziran 2008 00:13 Eylül SÜMBÜL tarafından yazıldı.

Modern Metinlerde Yunan Mitleri

Nasıl bir yeniden doğuştur ki bu nihayetinde Hz. İsa’nın çarmıha gerilişine şüpheyle yaklaşırken(Arkeologlar ve sanat tarihi araştırmacılarına göre ilk dönem Hıristiyanlarının katakomplarda yaptığı resimlerde çarmıha değinilmez. Hz. İsa’nın havarileriyle oturuşu, bazı dini tasvirlerle doludur bu mağaralar. Eğer Hz. İsa çarmıha gerildiyse Hıristiyanların bu şokla yaşadıklarını, hissettiklerini, tasvir etmeleri gerekmez miydi?) Şarap Tanrısı,  varlığın özüne yaklaştıran müziğin Tanrısı Dionysos’u kutsamıştır?

Rönesans’la birlikte sorgulanan kilise değerleri, aklın utkusuyla kilise dogmalarının çatışması 15. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Batı’da sürekli bir kaosu zorunlu kılmıştı. Sanayi inkılâbı, Fransız ihtilali 1. hatta 2. Dünya Savaşı hep bu kaosu hümanizmle düzene kavuşturmanın çabasıydı. Yasalarını akılla bulmak, aklı egemen kılmak ve bu akılla dünyayı tüm katmanlarıyla yeniden inşa etme arzusuydu modernizm.

Bilindiği gibi modernist ideoloji insanla doğanın birlikteliğine duyulan inancın aldığı son biçimdir. Doğanın kendine dönüklüğü gibi modern sanat, felsefe, mimari de yaşamla insanla ya da herhangi bir şeyle ilgilenmeyen, kendi varoluşuna dönen, tek gayesi kendini tanımak olan bir keşfediştir. Her şey insan tarafından belirlenen yasalarla sistematize edilmiştir ve yine her şey kendi varoluşuna bu sınırlarla yönelebilecektir.  Örneğin mimaride amaç sadece kullanımdır. Estetik bir gaye taşımaz. Geçmişe atıfta bulunmaz. Ne binalardaki rokoko süslemeleri, ne freskler kullanıma hitap etmeyen her şey devre dışıdır. Yine dünyadan kopuk ona hükmeden kutsal da yadsınır artık. Zira modern insan da kendi doğasına dönmüştür ve bu varoluş arayışında kendinden kopuk bir kutsala tahammülü yoktur. Nietzsche’nin ‘Tanrı öldü’ deyimi bu bağlamda anlamlıdır. Zira Hıristiyanlıkta tanrıyla birey arasında doğrudan bir bağ yoktur. Değil kendine dönmek tanrıya yönelmek bile kilise duvarlarıyla karartılmıştır.

Din insan doğasının onulmaz bir parçası olan bağlanma, anlamlandırma çabasında ona yardımcı olmak bir yana adeta kurumsal bir zorunluluktur. Dolayısıyla aydınlanmayla birlikte zorunlu olarak yıkılan kilise duvarlarına karşı yine o onulmaz bağlanma arzusuyla yeni tanrılar aramıştır kendine yine öze dönerek, tarihin özüne, mitlere…

Modernitenin İslam dünyasına aksedişiyle birlikte bu öze dönüş mitlere paralel olarak İslam’ın özü kavramı dile getirilmiş ve âdeta bir asr-ı saadet miti oluşturulmuştur. Dinle ya da dinin özüyle çatışmayan bu algıyla birlikte akılla inancı birleştirme çabası temel problem haline gelmiştir. Hikmetinden sual olunmayan yaradan, hikmeti tabiat olaylarıyla açıklanmış, mucizeleri gerçekliğe indirgenmiştir.

Mythos söylenen veya duyulan söz demektir, Heredot mythos’a tarih değeri olmayan güvenilmez söylenti der. Yunan dilinde söz kavramını vermek için mythos, ephos ve logos kullanılır. Mythos söylenen sözün içeriği, anlamı; ephos biçimi; -dolaysıyla destan, şiir vb.- logos ise düşünce, kanunu ifade eder. Mythos’la logos çatışır görünürler. Zira gelişigüzel söylentiyle yasa nasıl bir araya gelir. Fakat mitoloji mythos ve logos’un birlikteliğidir.

Efsaneler bilimi olarak da anlamlandırılabilir ama bu zıtlık mitolojiye bu anlamdan daha fazlasını vermiştir: Mythos çok tanrılı bir dinin tanrıları üstüne anlatılan efsane, mythologia ise bu efsanelerin bir araya geldiği kitap olduğuna göre mythologia’nın ilk çağın din kitabı olması gerekir. Ama değildir ve hiçbir zaman da olmamıştır. Çünkü bu efsanelerde tek tanrılı dinlerdeki inanç düzeyine hiçbir zaman yükselmemiştir.

Sözlü ya da yazılı yazın ve sanat kollarının hepsinde durmadan konu edilip işlenen ve işlendikçe değişen mythos’lar ne kadar ozan, yazar ve sanatçı varsa o kadar şekil almış, bu nedenle hiçbir zaman belli bir dinin tek kitabı halinde toplanamamıştır. Böyle bir çeşitlilik, böylesine öğreti ve yöntem yokluğu, bu tür başıboşluk özgürlük ve özerklik başka hiçbir din ve efsanelerinde görülmemiştir. İlk çağ mythos’u laiktir, din adamının değil sanatçının uğraşıdır, onun anlamı, yön ve biçimi din alanında verilmez, sanat alanında verilir. Asıl yaratıcısı da sözdür ve söz ustasıdır(Azra Erhat, Mitoloji Sözlüğü, sf. 6,Remzi Kitabevi). Dolayısıyla tanrılarla dünya; mitlerle gerçekler iç içedir. Tanrıların yarı tanrı, insan çocukları olduğu gibi tanrıları oyuna getiren insanlar vardır. Her tanrının görevi ayrıdır. Baş Tanrı Zeus bile öç tanrıçaları Erinys’ler, kader tanrıçaları Moira’lar karşısında acizdir. Mistiğin; dünyanın, görünenin içinde eridiği hatta yok olduğu bir düzen…

Eylül Sümbül

Modern Metinlerde Yunan Mitleri-2 için tıklayınız..