Oryantalizm, Misyonerlik ve Sömürgecilik

Doç. Dr. Bilal GÖKKIR

Biri olmaz ise diğerlerinin ayakta duramayacağı kesindir. Biz bu yazımızda söz konusu bu sacayağını oluşturan bu kavramlar üzerinde durarak, söz konusu iddiamıza en bariz örnek olarak gördüğümüz 20.yy.da yaşamış bir İngiliz oryantalisti tanıtacağız.

Orientalism ‘Orientalism’ ve ‘Orientalist’ terimlerinin etimolojisi Latince ‘Orient’ (Doğu) kökenine dayanır.  Kelimenin İslam literatüründeki karşılığı olan ‘istişrak’ ve ‘müsteşrik’ terimleri de benzer şekilde ‘şark’ (=Doğu) kelimesinden türetilmiştir. ‘Orientalism’, Batı’da, Doğu üzerine yapılan dini, kültürel, sosyal vs. çalışmaları kapsayan bir bilim olup, kısaca ‘Doğu Bilimciliği’ şeklinde ifade eder. Buradaki Doğu, coğrafi anlamda günümüzde Türkiye’den başlayıp Japonya’ya kadar uzanır ve hatta Afrika’yı da içine alır. Batı dillerinde ilk defa 17. yy’ da telaffuz edilmeye başlanır. Ancak sonraki kullanımlarından biliyoruz ki Batı ve Doğu coğrafyadan çok politik bir ifadelendirmedir.1

Misyonerlik Oryantalizme özellikle erken dönemlerde bilgi noktasında hammadde sağlayan sömürge gücü için ise “direnç ve direnişi” yumuşatan öncü birlik rolü oynar. Sömürge gücü üçlü sistemde politik güçtür; Oryantalizmin sağladığı bilgilerle beslenen maddi kaynaklarıyla oryantalizmi ve misyonerliği besleyen bir güç.

Daha ilk dönemlerden başlamak üzere Batıdaki İslam araştırmalarının arka planında polemik misyoner ticari ve diplomatik kaygılar etkili olmuştur. Misyonerlikle akademik oryantalizm arasındaki sıkı bağ hemen dikkatleri çeker. Akademik anlamda oryantalist olan pek çok kimse aynı manada kilisede dini vazife yapan din adamlarından oluşmakta olup Hıristiyan teolojisine ve Kitabı Mukaddes araştırmalarına da akademik katkılarda bulunan insanlardır.

Şimdi yukarıda vurguladığımız üçlü güç birliğine önemli bir örnek olan William Muir hakkında bilgi verelim.

Aslen bir İskoç olan Muir (1819-1905),  ilk etapta dönemin İngiliz kolonisi olan Hindistan’da İngiliz sömürgeciliğine hizmet eden bir devlet adamı olarak bilinir. Onun Edinburgh Üniversitesi’nde daha sonra alacağı Arapça ve İslam öğreticiliği vasfı akla ikinci dereceden gelir. Muir, Edinburgh ve Glasgow Üniversitelerinde öğrenim görmüş ama pek çok İngiliz bilim adamı gibi hükümette ve askeriyyede aldığı vazifelerle asıl eğitimini Indian Civil Service (ICS-Hindistan Sivil Hizmetler) kademelerinde almış, örneğin doğu dillerini ICS elemanlarının eğitim gördüğü Haileybury College’ de öğrenmiştir.

Eğitime önem veren Muir Hindistan’ın Kuzey bölgesine vali olarak görev yaptığı esnada (1868-1874), Allahabad şehrinde kendi adına bir kolej ve Üniversite kurmuştu. İngiliz Kilisesinin (Church of England) dindar bir mensubu olarak Hıristiyanlığın tebliğiyle yakından ve aktif şekilde ilgilenmişti. Muir, Misyonerlik çalışmaları sonucu Hıristiyan olan yerlilerin refahı için çabalamış, Hıristiyan polemikçisi olarak misyoner literatüre katkıda bulunmuştur. The Testimony Borne by the Coran to the Jewish and Christian Scriptures (Agra 1855) adlı eseri bu gayretin ürünü olup daha sonra The Coran and Its Composition and Teaching; and the Testimony it bears to the Holy Scriptures. (1878) adlı çalışmasının bir bölümünü oluşturacaktır. The Coran adlı eseri bu nedenle iki farklı çalışmanın bir araya gelmesinden oluşur. İlk kısım aslında Batılı okuru Kur’an’a dair “aydınlatma fikir sahibi etme” amacıyla kaleme alınmıştır. İkinci kısım ise Müslüman okura hitap eder. Bu kısmın amacı açıktır: “Kur’an’dan ayetlere dayanarak elde mevcut Kitab-ı Mukaddes’in peygamber dönemindekiyle aynı olduğuna inandırmak” ve dolayısıyla Müslüman okura eldeki Hıristiyan kutsal kitabının genel inanışın aksine tahrif edilmediği düşüncesine ikna etmek.

Muir’e oryantalist ilim adamı vasfını kazandıran ve ilk defa oryantalist olarak adını duyuran çalışması ise Life of Mohammed adlı eseridir.  Aslında kendisinin 1857 den itibaren Calcutta Review de yazdığı makale serisinin derlemesinden meydana gelen bu eser İngilizce’de orijinal kaynaklara dayanarak kaleme alınmış peygamberin hayatına dair ilk eser olma özelliğini taşır. Nitekim çok sürmeden 1885 yılında Edinburgh Üniversitesinin başına geçer ve ölünceye kadar da burada görev yapar (1885-1905) ve 1884-1886 yılları arasında oryantalist çalışmalar üzerine yoğunlaşan Royal Asiatic Society adlı İngiliz derneğinin başkanlığını yürütür.

Sonuç olarak, İngiliz bir Oryantalist olarak Muir iki bakımdan önem arzeder: Birincisi Muir’in eserlerinde entellektüel motivasyonun yanı sıra politik ve dini motivasyonlar da oldukça önemli rol oynamıştır. O bir misyonerdir, bir İngiliz devlet adamıdır ve bir oryantalisttir. Bu nedenle o, çalışmalarında misyoner, akademik-ilmi ve kolonyal hedefleri hep bir araya getirmiştir. İkinci olarak Muir, bu özellikleriyle kendisinden sonraki nesillere oldukça etkili olmuştur. Kendisinden sonra özellikle misyoner-ilim adamı, misyoner-oryantalist denebilecek kişiler üzerinde etkili olan Muir özellikle İslam’a eleştirel yaklaşımıyla etkili olmuştur ki bu yaklaşım William St. Clair Tisdall ve Arthur Jeffery gibi oryantalistlerce benimsenmiştir.

Doç. Dr. Bilal Gökkır

  1. Kur’an ve öteki yazısına bkz.